RUMAH ADAT JAWA

 

GRIYA JOGLO

Istilah joglo menika dumadi saking cengkorongan wewangunan utama inggih menika saka guru awujud sekawan cagak utama kanthi pangeret tumpang sanga utawa tumpang telu ing nginggilipun. Struktur ingkang kaya mangkono menika sanesipun kangge sanggi struktur utama omah, minangka sangginipun payon omah supados saged awujud pencu (piramid). 

Bab menika nglambangaken dene manungsa menika makhluk sosial ingkang boten saged nglampahi gesang kanthi piyambakan, nanging kedah tansah tulung-tinulung lan gegayutan kaliyan tiyang sanes.

Ing perangan konten (lawang) wonten tiga konten, inggih menika konten utama ing tengah lan kalih konten ingkang wonten ngiringan kiwa lan tengenipun konten utama. Katiga perangan konten menika nglambangaken ingkang nedheng ngembang lan ngupadi ing sajroning kulawarga. Payon omah joglo menika rinakit saking payon lambang sari lan lambang gantung. Dene kakalihipun ngapit payon ingkang dumunung ing tengah. Saking andharan kasebut saged dipunpundhut dudutan saking wewangunan omah joglo inggih menika nenuntun manungsa supados gayut kaliyan tiyang sanes (sosial) lan tulung-tinulung menika dadosaken manungsa boten mungsuhan lan ngurmati dhumateng sapadha-padha, lan ugi boten bakal kesupen dhateng Gusti ingkang nitahaken.

Wujud omah tradhisional Jawa iku awujud joglo. Sanajan awujud joglo, nyatane ana maneka warna jinise, tuladhane: joglo Limasan Lawakan, joglo Sinom, joglo Jompongan, joglo Pangrawit, joglo Mangkurat, joglo Hageng, lan joglo Semar Tinandhu. Wewangunan omah joglo iku ana perangan-perangan kang wis gumathok, ing antarane yaiku:

1.      Teras utawa Pendhapa

Dumunung ing ngarep dhewe, fungsi utamane kanggo nampa tamu. Perangan iki tansah dibukak tanpa ana wates ruwangan. Wujud kang tinarbuka iki ora tanpa ngemu teges. Iki aweh pralambang luruhe pribadi Jawa kang tansah tinarbuka lan mentingake karukunan lan kekadangan. Uga nglambangake sipat rinaket ing antarane kang duwe omah karo tamu kang rawuh, luwih-luwih kudu bisa ngurmati. Ruwangan iki uga digunaake kanggo ngrembug sawenehe perkara kang asipat kadonyan. Umpamane ngrembug babagan pagaweyan, bisnis, dagang, lan sapiturute. Wujud ruwangan kang tinarbuka iku uga minangka sawijining karep njumbuhake karo iklim lingkungan kang tropis, mula ruwangane digawe teras kang jembar ing sisih ngarepe, ora kena soroting srengenge amarga kanthi payon gantung kang amba, menthang nganti tekan pojok-pojok payon joglo.

2.      Pringgitan

Jan-jane ruwangan iki isih kalebu papan umum/publik. Ing jaman biyen ruwangan iki kerep digunakake kanggo nggelar wayang kulit utawa upacara tradhisional liyane. Amarga kerep digunakake kanggo nggelar wayang kulit, mula dijenengke pringgitan saka tembung ringgit kang ateges wayang. Wewangunan iki uga ora tanpa teges. Ruwangan iki dibangun kanthi ancas nuduhake yen manungsa iku duwe kuwajiban nguri-uri lan ngrembakake seni lan budaya. Mula ing jamane seni lan budaya tradhisional isih kuncara anjayeng bawana (kondang), amarga ing saben omah joglo diwenehi ruwangan pringgitan.

3.      Dalem Agung

Wujude persegi lan tinutup dening tembok ing patang sisine. Perangan iki minangka perangan kang paling penting lan baku ing wewangunan omah tradhisional Jawa. Perangan ndalem iku perangan kang digunakake kanggo kluwarga, mula asipat luwih tinutup (privasi). Ini nuduhake lamun urusan kluwarga iku dirembug kanthi bebarengan, lan wong liya ora kudu ngerti urusan pribadine kluwarga. Mula pribadine manungsa iku sejatine kudu bisa njaga kawibawane kluwarga, ora kena martakake kahanan kang ana ing sajroning kluwarga. Umpama ana perkara kang kudu dirembug, kudu dirembug kanthi musyawarah kluwarga. Kanthi cara musyawarah bisa ngudhari perkara kang lagi disandhang.

   

4.      Krobongan/senthong

Ruwangan iki minangka ruwangan kang istimewa. Ing wiwitane fungsi utama ruwangan iki saliyane kanggo ngaso utawa turu kang duwe omah, yaiku kanggo nyimpen maneka wujud pusaka lan piranti aji liyane. Kang duwe omah nalika nindakake ngibadah uga katindakake ing ruwangan iki. Mula ing ruwangan iki dikantheni kasur, dhipan, bantal lan guling. Ruwangan iki ateges nuduhake yen manungsa iku tansah eling marang Gusti kang paring kanugrahan.

5.      Gandhok atau Pawon/pekiwan

Papane ana ing mburi dhewe. Fungsine kanggo masak lan kamar mandi. Sanajan katon prasaja, nanging perangan iki uga minangka perangan kang asipat pribadi lan duwe nilai luhur. Gandhok utawa pawon digunakake kanggo masak masak, dhahar, lan adus. Nulad saka guna panganggone, mula dipapanake ana ing mburi, supaya wong liya ora ngerti nalika sing duwe omah reresik dhiri, lan dhahar. Bab iki nuduhake yen manungsa iku duwe sipat gemi, setiti lan ngati-ati, tegese ora boros lan tansah njaga kapribadene kang siningit (tersembunyi).

Ing ngisor iki bagan/ denah umah adat Jawa

Wacana Deskripsi

•         Deskripsi yaiku sawijining wujud tulisan kang ana sesambungane karo pambudi dayane penulis kanggo menehi pepincren-peprincen saka sawijining objek (panggonan, manungsa, barang, lan sapanunggalane). Sajrone deskripsi penulis mindhahake kesan-kesane, mindhahake asile pengamatan lan rasa pangrasane marang pamaca.

•         Topik-topik kang bisa dikembangake dadi tulisan deskripsi yaiku : kahanan ruang, kahanan barang, proses.

Wimbuh Kawruh

•         Tembung saroja yaiku tembung loro utawa luwih kang tegese padha utawa meh padha lan digunakake bebarengan.  

Tuladha: andhap-asor, sayuk-rukun, padhang-jingglang

•         Tembung garba yaiku rong tembung utawa luwih kang didadekake siji kanthi nyuda cacah wandane kang ora ngowahi tegese tembung. 

Tuladha: jalu + estrià jalwestri, karya + enakàkaryenak

•         Tembung plutan yaiku tembung kang suda cacahe aksara utawa tembunge.Umume kang suda iku aksara kang mapan ing satengahe tembung.Tembung dadenane uga ora duwe teges anyar.

Tuladha: -  karaton à kraton, suwara àswara

•         Saloka yaiku tetembungan utawa unen-unen kang kasamun ing ukara, dadi ora wantah, lumrahe saemper kahanane alam, kewan, utawa tetuwuhan, lan kang ajeg panggonane lan panganggone, ngemu surasa pepindhan tumrap pawongan. Tuladha: Bathok bolu isi madu (pawongan kang asor/kawula cilik, nanging sugih kapinteran). Kriwikan dadi grojogan (prakara sepele dadi tenanan/gedhe).

•         Bebasan yaiku tetembungan utawa unen-unen kang wantah wae ora ngemu teges pepindhan, dadi tegese wis cetha, ajeg panggonan lan panganggone.  Tuladha: Becik ketitik ala ketara (sapa kang tumindak becik lan ala pungkasane bakal ketok). Rukun agawe santosa crah agawe bubrah (rukun bakal gawe kuwat, dene padudon ndadekake bubrah/ pecah).