Minggu, 21 Februari 2021

XI/2 TEKS IKLAN BASA JAWA

 

IKLAN/PARIWARA

Iklan/pariwara yaiku sawijining pesen babagan barang/jasa kang digawe dening produsen kang diandharake lumantar mediya utawa papan panggonan umum kang ditujokake marang bebrayan agung. Ancase pariwara iku supaya masyarakat kesengsem gelem tuku utawa nggunakake barang utawa jasa kasebut.

Bab kang perlu digatekake nalika gawe iklan:

1.      Ukara cekak aos

2.      Basane prasaja, gampang ditampa lan dipahami

3.      Tulisan lan gamare narik kawigaten.

Pariwara tinulis (cara panggawene)

a.       Gawene tampilan (layout) kang prasaja/sederhana. Tampilan kang prasaja yaiku fokus, imbang/simetris, ukuran, wujud, garis, tipografi kang narik kawigaten

b.      Desain warna

Pamilihing werna kang pas ndadekake pariwara iku nyenengke. Carane :

-          Olahen werna dadi werna kang bias narik kawigaten.

-          Gawenen werna kang kontras

c.       Headline la nisi utawa desain

Gampang anggone maca pariwara dadi babagan kang penting.

d.      Gaya tulisan

Pariwara radhio

Iklan ing radhio duwe cakrik (karakteristik) kayata :

1.      Theatre of the mind, tegese pariwara kang dirungokake kudu ngemot pesen kang ndadekake pamiyarsane duwe angen-angen (imajinasi) tumrap pariwara kang dirungokake.

2.      Prubadi, tegese pariwara radhio pesene kaya-kaya ngomong langsung marang pamiyarsane.

 

Pariwara TV :

Cakrik pariwara TV yaiku :

1.       Pesen saka produk yaiku audio, visual, lan gerak. Mula ora mung babagan tulisan/naskah nanging tampilan kang narik kawigaten kang disenengi

2.       Piranti ing pariwara TV luwih genep tinimbang pariwara radhio.

 

 

X/2 TEKS PRANATACARA




1.      Pangertene panatacara

Panatacara kerep uga diarani dening babrayan agung minangka panatacara pambywara, pranata adicara, pranata titilaksana, pranata laksitaning adicara utawi Master of Ceremony (MC). Regeng, nges lan orane sawijining adicara iku sebagean dadi tanggungjawabe pranatacara. Pranatacara kuwi sawijining paraga(wong) sing duwe jejibahan nglantarake titilaksana (lakune) sawijining upacra adat temanten, kesripahan, resmi/ formal, pepanggihan (pertemuan), pajamuan (pesta), pangaosan utawa pentas (show) lan sapanunggale. Kaya dene ing  acara upacara adat temanten Jawa, pranatacara kajibah nglantarke titilaksana (lakune) adicara ijab, pawiwahan lan pahargyan. Senadyan kaya mengkono kadhangkala ijab (jab Kabul) madeg dhewe ora gandheng karo adicara pawiwahan lan pahargyan (resepsi) temanten. Dene yen ing upacara kasripahan (kematian) juru panitilaksana (pranatacara) nglantarake upacara mbudhalake layon saka omah menyan sarean (kuburan).

 

2.      Perangan teks panatacara

Minangka kanggo ancer-ancer yen kanggo gawe  ngrengrengan teks panatacara parasiswa kudu weruh pokok-pokok teks panatacara mau. Dene pokok (batang tubuhe) teks pranata cara, yaiku:

a.       Salam pambuka. Salam pambuka kanthi tembung, “Asalamualaikum Warahmatullah wabarokatuh” (tumrap wong Islam), utawa tembung “nuwun kawula nuwun”.

b.      Puji sykur konjuk marang Gusti ingkang Maha Kuwasa sarta ngaturake sholawat salam konjuk marang kanjeng Nabi Muhammad

c.       Sapa aruh. Sapa aru utawa aruh-aruh marang kabeh para tamu unddangan. Anggone sapa aruh mau diwiwiti saka wong sing paling tua nganti marang sing enom, saka sing pangkate luwih dhuwur nganti sing endhek.

d.      Ancasing gati. Ancasing gati yaiku apa kang dadi tujuan saka adicara kang diadani (dilaksanakan) ing wektu iku paraga pranatacara kudu weruh kanthi gamblang ngenani adicacaaapa sing diangit dening panatacara kudu klop karo panyuwune sing duwe gawe, sarta kudu klop karo swasanane serta cundhuk karo tatanan adat kang ana ing bebrayan (masyarakat) kono.

e.       Panutup. Ing perangan panutup iki prantacaara nggatur marang para rawuh mungguh acara kang dirantam, sarta ngajak ngenut lakuning pahagyan kanthi kepenak

f.        Salam penutup.

 

3.      Unsur-unsur panatacara

Sarat Panatacara

Kanthi gladhen lan sarat laku pitung perkara. Dening Rama Sudi Yatmana (1989:1) di jlenterhake kanthi aran Saptama Pangolahing Raga, yaiku:

a.       Magatra, yaiku bleger wewujudane rupa, adining sastra lan nyandang penganggo kang trep, pantes lan jangkep. Solah bawa sing luwes lan ora digawe-gawe

b.      Malaksana, mlaku samlaku, sapecak sajangkah ditata runtut, luwes mrabawani, ora ingah-ingih lan ora wigah wigih sarta ora ngisin-ngisini

c.       Mawastha, ngadeg jejeg, ora kendo, ora dhoyong

d.      Maraga: ora grogi, ora wedi, ora gmeeter, anteb lan anteng obahe wawak, sirah, gulu, siku, asta lumrahe samadya ora katon ndhangak tangan kudu bisa nambahi cetha paa kagn diucapake.

e.       Malaghawa, trampil kepara trengginas, cag ceg, lancar, gancar, sembada ing karya. Ora ngleler nangin uga ora katon grusa grusu

f.        Matanggap, tanggap ing sakabehe swasana, sarta bisa andayani regenge swasana. Mula pranata cara uga bsa gawe gumrengsenge swasana prasat bisa aweh tetamba tumrap wong kang nandhang susah/ sungkawa

g.      Mawwat: anteb, mantebm ngentasi purwa, madya lan wasaning karya. Dadi pranata cara kudu bisa ngedhaleni acara wiwit kawitan, tengahan, lan pungkasane acara kanthi manteb lan sampurna. Aja nganti ana acara kagn kececer keliwatan uwal saka rantaman

 

4.      Teknik maca panatacara

Sajroning macakake panatacara mbutuhake kaprigelan supaya kang ngrungokake isa rumangsa seneng lanpranatacarane gampang dingreteni. Kaprigelan kasebut kaya andharan iki.

1)      Nggunakake pangucap kang trep

2)      Pamedhote ukara kang trep

3)      Nggunakake intonasi, nada, lan tekanan kang trep

4)      Ngreteni tandha wacan kanthi trep

5)      Swara kang cetha

6)      Ngatur alon lan cepete pamaca

7)      Ngolah treping mlebu wetuning napas

8)      Mahami wacan

9)   Percaya marang dhiri pribadi 

Minggu, 14 Februari 2021

PITUDUH LAN WEWALER XII/2

PITUDUH LAN WEWALER

PITUDUH (Bimbingan)


"Pangeran nitahake sira iku lantaran biyungira, mula kudu ngurmati biyungira"
bahwa kita (manusia) itu diciptakan melalui seorang Ibu, oleh karena itu kita harus menghormati Ibu


"Sakbegja-begjane kang lali, luwih begja kang eling klawan waspada"

bahwa se untung-untungnya orang yang lupa, masih lebih untung orang yang selalu ingat dan waspada


"Sing sapa ora gelem gawe becik marang liyan, aja sira ngarep-arep yen bakal oleh pitulungan ing liyan"

bahwa barangsiapa yang enggan berbuat baik, jangan berharap akan mendapat pertolongan dalam perkara yang lain


"Rumangsa melu handarbeni. Wajib melu hanggondheli. Mulat sarira hangrasa wani"
merasa ikut memiliki, wajib ikut mempertahankan (bertanggung jawab), dan berani memawas diri *pituduh iki didadekne semboyan Pangeran Mangkunegara III


"Enoma, bagusa, isih darah lan warasa kae yen kapinteran ora duwe, kucem raine, tanpa cahya, ora beda karo kembang randhu alas kang abang branang ora wangi ora barang"


 
WEWALER (Larangan)


Aja sira deksura, ngaku luwih pinter tinimbang sejene

Aja seneng yen den alem, aja sengit yen den cacat

Aja gawe seriking atining liyan

Aja ngece wong ora duwe

Aja pisan nacat ing liyan, ora ana wong kang ora cacat

Aja lali piwulang kang becik



Kapethik saka : Buku BUTIR-BUTIR BUDAYA JAWA

 

1.  Wewaler Lelungan Setu Paing

Kacarita nalika semana sinuwun prabu ing Pengging tindak menyang wewangkon kabupaten Banyumas. Nalika semana kabupaten Banyumas isih dumunung ana ing Wirasaba, lan Bupatine Raden Tumenggung Rahutomo.Bupati Wirasaba(Banyumas) kagungan putri kang ayu rupane asmane Raden Rara Sukatinah. Sajatine mono Raden Rara Sukartinah wis nate dadi mantune Demang Toyareka, ananging durung nganti atut, durung nganti kelakon sare bareng karo kakunge awit pancen ora seneng. Raden Rara Sukartinah resmi dadi randha nanging sanajan randha nanging randha kembang. Senajan wis randha nanging isih suci marga durung nate kembul (becik). Dhek semana Raden Rara Sukartinah lagi mekar – mekare ibarat kembang, mula akeh para remaja kang padha kasmaran.


kacarita ingkang Sinuwun prabu ing Pengging nalika tindak nitih persa ing Wirasaba, nalika lenggah ana ing pendhapa kabupaten, kang leladi unjukan lan dhaharan kagem sinuwun iku Raden Rara Sukartinah. Sinuwun mersani Raden Rara Sukartinah, banjur tumungkul marga lingsem.

 

Inggaling carita ingkang sinuwun sakrampunge ngaso sawatara ana ing pendhapa kabupaten, nuli banjur pamitan kundur kanthi kadherekake Bupati Wirasaba tekan ngajengan pendhapa. Ing kana sinuwun dhawuh marang Raden Tumenggung Rahutomo supaya sowan menyang marang Pengging, lan aja lali putrine kudu diajak.
Temenan, kira – kara samadya Candra kundure sinuwun saka Wirasaba Raden Tumenggung Rahutama lan putrine dijak sowan menyang ing Pengging. Cekake bareng tindakke Raden Tumenggung Rahutama ing Pengging terus nancang jarane ana ing wit wringin cedhak alun – alun. Sabanjure Raden Tumenggung Rahutama lan putrine banjur ngadhep sowan sinuwun prabu ana ing pendhapa lan ditampa kanthi becik.


Maratuwane Raden Rara Sukartinah, Ki Demang Toyareka ngerti menawa ingkang Sinuwun ngersakake tilas mantune, atine Ki Demang panas, lan kepingin males gawe wirang supaya anak mantune ora sida kelakon dadi garwane Sinuwun.
Mula ki demang inggal nututi lakune Bupati Wirasaba lan mantune, lan bareng wis tekan ing alun – alun pengging Ki Demang banjur leren, sesinggidan ngenteni Bupati Wirasaba metu saka keraton Pengging. Cekake ki Demang nunggu besane metu karo nata atine mengko menawa ngadhep Sinuwun.


Raden Tumenggung Rahutama ngadhep Sinuwun. Sinuwun tresna karo putrine Bupati Wirasaba lan karsa kapundhut garwa ampil (selir). Raden Tumenggung Rahutama mung matur ndherek karsanipu sinuwun. Mula bareng wis cetha apa kang dikersakake dening sinuwun bupati wirasaba banjur nyuwun pamit medal pasialan. Dene putrine Raden Rara Sukartinah katinggal keri ana ing kearton Pengging. Marga putri dikersakake dados garwa ampil (selir).

 

Kacarita Ki Demang Toyareka bareng ngerti menawa Raden Tumenggung Rahutama wis metu saka kraton, Ki Demang inggal ngadhep Sinuwun, lan matur menawa Raden Rara Sukartinah kuwi sejatine wis ora prawan lan wis randha marga tilas mantune Ki Demang Toyareka. Sinuwun bareng midhanget ature Ki Demang sakala banjur duka yayah sinipi, lan tanpa dipenggalih luwih dhisik banjur utusan salah sawijining tumenggung kinen ngoyak lakune Bupati Wirasaba, lan yen wis ketututan inggal perjayanen. Amarga saru ing ngatase anake wis randha kok di aturake menyang ngersane Sinuwun.


Ananging bareng wis utusan tumenggung kinemerjaya Raden Tumenggung Rahutama, sinuwun dhawuh marang garwa permaisuri supaya niti persa kahanane Raden Rara Sukartinah, apa bener wis randha apa pancen isih prawan suci. Jebule Raden Rara Sukartinah isih suci marga durung nate sare kumpul karo kakunge.
Sinuwun bareng midhanget ature garwa permaisuri kedhuwung panggalihe, inggal utusan tumenggung sijine supaya nututi tumeggung kang diutus luwih dhisik supaya anggone meraya Bupati Wirasaba diurungake. Mula lakune tumenggung utusan kang kaping pindho anggone nitih kuda di rikatake supaya inggal bisa nututi utusan kang dhisik.


Bareng utusan kaping pindho wis meh bisa nututi playune jaran digetakake meneh supaya bisa nututi. Wektu samono Raden Tumenggung Rahutama Bupati Wirasaba lagi ngaso ana ing pesanggrahan bale malang kang ana ing desa Bener Lowano kabupaten Purworejo. Ing kana bupati eirasaba sapendhereke lagi padha dhahar kanthi lawuhe iwak banyak, lan dinane wektu iku kebener dina sabtu pahing. Utusan tumenggung kang dhisik kang kautus merjaya Bupati Wirasaba nalika diceluk dening utusan mburine kanthi tangane menehi isarat supaya di urungake nanging panampane dikira cepet – cepet diperjaya, mula bareng tekan pasanggrahan weruh kudha di cancang pirang – pirang pandhugane mesti Bupati Wirasaba ana kene. Temenan, baeng utusan kang sepisan lumebu, ngerti menawa Bupati Wirasaba lagi dhahar, mula di tubles saka mburi, kang wusanane tiba karo sesambat. Nanging utusan kaping pindho uga inggal lumebu lan kaget bareng ngerti menawa Bupati Wirasaba wis adus getih marga kecubles nganggo keris saka mburi. Mula utusan kang keri banjur maido marang utusan kang dhisik, utusan kang dhisik uga ora gelem disalahake marga weruh tangane utusan kang keri kumlawe diarani kon cepet.


Wektu iku Raden Tumenggung Rahutama isih bisa ngendika mula sadurunge seda isih bisa paring wewaler marang putra wayah, sarta menging utusan supaya aja padha paido – paidonan, amarga kabeh ora salah lan kabeh ngemban dhawuhe gusti. Raden Tumenggung Rahutama uga paring wawelar marang putra wayah yokuwi kabeh anak putuku tedah banyumas poma dipoma aja nganti lelungan dina septu pahing, kejaba iku ora kena gawe omah awujud bale malang, ora kena dhahar iwakbanyak, ora kena nunggang jaran dhawuk pancal panggung lanora kena nganggo jarit parang rusak barong. Sapa sing nerak wawelar kasebut bakal nemoni apes. Barang wis rampung paring piweling banjur seda. Mayite digawa bali ing wirasaba lan disareake ing pasareyan gumalem. Utusan loro mau banjur mulih. Dene raden rara sukartinah banjur sida dadi garwane sinuwun. Lan paweling iku nganti saiki isih dipecaya karo masyarakat kono.

 

2.    Wewaler Nglangkahi Gamelan

Nalika wonten kanca ingkang taken, “Kenapa tidak boleh melangkahi gamelan?” radi ewuh anggenkula badhe wangsulan. Awit, tamtunipun panjenengan sedaya inggih sampun sami priksa bilih kaprahipun para sepuh rumiyin menawi paring pitedah menika asring mawi cara ingkang boten wantah. Kalebet nalika kula piyambak nampi wanti-wanti saking simbah menggah awisan nglangkahi gamelan. Simbah namung ngendika, “Ora ilok!” nalika kulasuwuni priksa menapa sebabipun dene ngantos boten dipunkeparengaken nglangkahi gamelan.

 

Ing wekdal candhakipun, nalika kepanggih kaliyan kanca ingkang kula-anggep langkung mangretos bab kabudayan, pitakenan “Kenging menapa boten dipunkeparengaken nglangkahi gamelan?” menika gantos kula suwunaken priksa dhateng piyambakipun. Sareng nampi pitakenan kula kala wau, jebul piyambakipun boten mbetahaken wekdal kangge bingung kados dene kula nalika nampi pitakenan ingkang sami. “Yen dudu awake dhewe sing ngeman, ngopeni, lan ngajeni, njur sapa sing arep gelem ngrumat gamelan?” mekaten wangsulanipun.
Samenika sampun radi entheng. Liripun, sampun wonten pancadan kangge suka wangsulan dhumateng sok-sintena ingkang taken bab wewaler ingkang karembag ing nginggil. Menawi dipun-nalar, mila inggih leres. Sinten ingkang badhe saguh nguri-uri menawi sanes panjenengan lan kula? Sinaosa namung sa-nglangkahi, menika sampun saged kagolong tumindak ingkang nedahaken dhumateng akathah, bilih panjenengan lan kula tetela sampun boten eman dhateng bandha gadhahanipun piyambak.
Mangka, kaprahipun, panjenengan lan kula menika asring nesu, gela, mangkel, kepara ngundamana, nalika wonten tiyang ingkang kumawantun nyenggol barang ingkang sanes gadhahanipun. Tuladhanipun, nembe pacaran, dereng dados semahipun kemawon, menawi dipunlirik tiyang sanes, kepeksa mencak-mencak, menapa malih menawi dipunjawil. Boten klentu menawi wonten unen-unen “sadumuk bathuk sanyari bumi”.

Dados, menawi saking nalar-kula, wewaler bab nglangkahi gamelan menika boten jalaran menawi dipunterak, lajeng badhe murugaken sesakit utawi kadhawahan walat/bebendu. Nanging, langkung nandhesaken bilih tatakrama menika boten cekap dipunwucalaken mawi cara lesan.

Mucal tatakrama menika inggih kedah mawi tuladha ingkang awujud tumindak. Sampun ngantos namung saged prentah supados sedaya tiyang menika nggadhahi tatakrama. Ugi sampun ngantos namung purun nglepataken asanes ingkang boten gadhah tatakrama. Nanging, inggih kedah saged suka tuladha, kados pundi caranipun ngajeni dhiri-pribadi.

 

3.  Budaya Gugon Tuhon wonten ing Masarakat Jawi

Gugon tuhon menika salah satunggaling kabudayan jawi ingkang awujud pitutur luhur. Pitutur menika boten namung awujud ujaran utawi panyaruwe mawi lisan, nanging aged awujud menapa kemawon. Wonten ing gugon tuhon kathah ingkang awujud pitutur para tiyang sepuh dhumateng putranipun. Wonten ing gugon tuhon yaiku kapercayan wong jawa marang sawenehing bab utawa prakara kang ora tinemu nalar.
Tumrape wong jawa kang percaya utawa ngandel tansah duwe rasa was sumelang menawa ora bisa nyranani utawa nyembadani prakara kang dianggep mbebayani iku. Kathah ingkang nggadhahi pamanggih ingkang beda babagan gugon tuhon, amargi gugon tuhon kemawon wujudipun warni-warni.

Jinising gugon tuhon ugi boten namung setunggal. Wujuding gugon tuhon saged awujud tembang, parikan, geguritan, ugi pitutur- punapa kemawon. Wonten ing masyarakat jawa nyawisaken bilih Etika dipundadosaken salag satunggaling tonggak menawi tiyang jawi saged dipunwastani wong jawa ingkang satuhu utawi tenan wong jawa. Ingkang dados tandha bilih wong jawa mangertosi punapa babagan etika jawa. Wujud etika menika salah satunggaling kabudayan ingkang sampun dipunajaraken dhumateng anak putu. Ingkang dipunparingaken dhumateng anak putu mawi cara punapa kemawon. Saged awujud cerita, peninggalan, tembang, lsp. salah satunggaling wujud kabudayan kagem paring wulangan babagan etika jawa awujud gugon tuhon.

Gugon tuhon, utawi ingkang asring dipunsebat pamali, salah satunggaling budaya wewarah dhumateng tiyang jawi. Gugon tuhon menika saged kagem ajaran saking tiyang sepuh dhumateng putranipun, utawi para guru dhumaten muridipun. gugon tuhon menika awujud pitutur ingkang boten pantes menawi dipunlakoni wonten ing gesang bebrayan, ugi saged dadosaken cilaka dhumateng sinten kemawon ingkang glanggar wewarah saking pitutur gugon tuhon menika. Awit saking menika para putra kedah nyingkiri punapa ingkang sampun diparingaken wonten ing gugon tuhon menika, meski kadang ugi boten saged dipun-nalar pikiran kita.

Gugon tuhon utawi wewarah menika kathah ingkang dipunparingaken dhumateng para putra mawi langsung lisan utawi pitutur kemawon, utawi saged awujud cerita, legenda, tembang, ugi punapa kemawon. Kathah cariyos ingkang mratelakaken babagan gugon tuhon. biasane gugon tuhon menika ingkang wonten ing cariyos bakal bakal dipatuhi dening masyarakat. Meskipun kathah cariyong utawi pitutur ingkang boten masuk akal pikiran kita. Nanging menika salah satunggaling wujud kearifan lokal ingkang kedah dipunlestarekaken.

Dene tembung Gugon tuhon asale saka tembung ‘Gugu’ dene Tuhon asale saka tembung ”Tuhu’. Bilih gugon tuhon menika kedah disingkiri kathi satuhu. Sinten kemawon ingkang boten sarujuk kaliyan wewarah menika saged nemu kacilakan. Katha sanged gugon tuhon wonting ing masyarakat jawi menika ingkang gunanipun kagem caos pitutur babagan etika tiyang jawi wonting ing gesang bebrayan.

Gugon Tuhon dibedakke dadi 3 perangan, yaiku Gugon Tuhon Salugu, Gugon Tuhon Isi Wasita Sinandi, lan Gugon Tuhon Klebu Wewaler.

1. Gugon Tuhon Salugu

Bocah / kang dadi paragane bethara kala. Manut dedongengan yaiku bocah sukerta.

Manut kapercayan bisane waluya lan lestari uripe. Kudu diruwat saran ditanggapake wayang lakon “Amurwa Kala”.

 

Ingkang kalebet bocah sukreta inggih punika:

·         Bocah Ontang-anting : putranipun namung satunggal, priya.

·         Bocah unting-unting : putranipun namung satunggal, putri.

·         Bocah kedhana-kedhini : putra kalih, ingkang sepuh priya lajeng ingkang enem putri.

·         Bocah kembang sepasang : putra kalih putri sadaya.

·         Bocah Uger-uger lawang : putra kalih priya sadaya.

·         Bocah pancuran kapit sendhang : putra tiga, putri priya putri.

·         Bocah Sendhang kapit pancuran : putra tiga, priya putri priya.

 

2. Gugon Tuhon Isi Wasita Sinandi          

Pitutur kang ora dilairake kanthi melok / dikandhakake kanthi semestine. Sing akeh-akeh nganggo tembung ora ilok, kang setemene ora becik.

Tuladha gugon tuhon isi wasita sinandi:

-       Aja ngidoni sumur, mundhak suwing lambene. Tegese idu kang tumiba ing sumur bisa njalari regede banyu, luwih-luwih idune wong kang duwe lelara nular.

-       Aja nglungguhi bantal, mundhak wudunen. Bantal kuwi ganjel sirah, upama digawe ganjel bo**ng mesthi bae saru utawa ora becik.

3. Gugon Tuhon Kalebu Wewaler

Yaiku kalebu wewaler saka sabdane utawa pangandikane leluhur / wong kang dadi bakal ing babagan iku.

Tuladha: Wong ing Banyumas ora kena lelungan dina Setu Paing. Wong-wong ing Banyumas manggih cilaka nalika tindakan ing dina Setu Paing.

 

Wonten kathah wujudipun gugon tuhon, salah satunggaling awujud cariyos  gugon tuhon masyarakat ingkang boten pareng tindakan mawi dinten Setu paing. Gugon tuhon menika saking Adipati banyumas ingkang kalah wonten ing perang pajang ing dinten Setu Pahing. Wonten ing trdaisi jawa bilih sedanipun leluhur menika dados dinten sangaran utawi kedah dipunsingkiri kagem ngawontenaken hajat punapa kemawon. Bilih sakderengipun Adipati Banyumas seda, penjenenganipun paring wewaler yaiku: Ora kena lunga ing dina Setu Pahing, Ora kena mangan daging banyak (angsa). Wewaler menika salah satunggaling gugon tuhon ingkang digugu dening masyarakat Banyumas ngantos dinten punika.

 


WIMBUH KAWRUH WAYANG

 

Wayang kulit Gagrag Banyumasan

Wayang Kulit Gagrag Banyumasan minangka salah sawijining gaya pewayangan ing Jawa, sing luwih dikenal kanthi sebutan pakeliran , lan tumindak minangka wujud seni klangenan lan digunakake minangka wadhah kanggo njaga nilai etika, kebaktian lan hiburan, sing kualitase mesthi dilindhungi lan ditangani serius dening ahli. sing ngerti ditrapake. Pakeliran iki kalebu unsur, yaiku, lakon wayang (presentasi alur cerita lan maknane), sabet (kabeh gerakan wayang), catur (narasi lan pacelathon), karawitan (gendhing, sulukan lan sipat panggung).

Gaya Kerakyatan Banyumas

Pakeliran Gagrag Banyumasan, nduwe nuansa populis sing kuat amarga watake bangsane, jujur ​​lan lugas, lan urip lan dadi luwih lengkap ing bekas residensi Banyumas , minangka ekspresi lan watake pancen mandhiri, sederhana, lan langsung lan bisa slamet nganti saiki ngadhepi jaman sing owah, amarga dadi simpati lan ditresnani masarakat.

Iki beda karo pakeliran gaya populis regional liyane, sing cenderung wis punah, utamane ing wilayah sing cedhak karo pusat kekuwatan Keraton , kayata Wonogiri , Sragen lan Karanganyar , ing endi pengaruh pewayangan Keraton kayata Kesultanan Yogyakarta kanthi madege seni pewayangan Hambiwarakake Desain Andhalang (Habirandha (1925))), The Surakarta Sunanate karo Pasinaoun Dhalang Surakarta (Padhasuka (1923)) lan awal 1920 Mangkunegaran ngedegake Pasinaon Dalang Mangkunegaran (PMDN), cenderung nyuda pakeliran gaya komunitas ing sakiwa tengene, lan nggawe pelestarian dadi tantangan kanggo awake dhewe.

Pedalangan Gagrag Banyumasan, entuk pangaribawa lan duwe gaya utawa standar seni pewayangan Surakarta lan Yogyakarta , nanging nduweni ciri khas dhewe karo penokohan Bawor kanthi lagune Kembang Lepang lan Gendhing Banyumasan. Kesenian wayang Gagrag Banyumasan banjur distandardisasi lan dilestarekake dening para penjuru Banyumas ing asosiasi boneka Ganasidi / mantan Karesidenan Banyumas, sing dianakake ing Kawedanan Bukateja tanggal 21 April 1979.

Lakon

Wayang Gagrag Banyumasan nduweni ciri khas ing babak narasi sing luwih njabarake peran masarakat cilik sing diwujudake ing tokoh badut kayata crita Bawor Dadi Ratu , Petruk Krama lan liya-liyane. Kajaba iku, wayang Gagrag Banyumasan negesake kalungguhane para mudha ing ngrampungake kasus lan masalah. Crita Srikandi Mbarang Lengger ' sing minangka lanjutane lakon Srenggini Takon Rama minangka salah sawijining conto konkrit yen peran pemuda kayata Antasena lan Wisanggeni pancen utama.


1.  Jenenge Ratu lan Negarane

  

NO

Jeneng Ratu

Negarane

1.

Prabu Arjuna Sasrabahu

Maespati.

2.     

Baladewa

Mandura

3.     

Basudewa

Mandura

4.     

Basukarna (Karna)

Ngawangga

5.     

Bomanarakasura

Trajutrisna

6.     

Dasamuka

Ngalengka

7.     

Dasarata

Ngayodya

8.     

Drupada

Cempala.

9.     

Drestarata

Ngastina

10.  

Kresna

Dwarawati.

11.  

Maswapati

Wiratha

12.  

Niwatakawaca

Iman Iman-taka.

13.  

Pandhu Dewanata

Ngastina

14.  

Parikesit

Ngastina.

15.  

Puntadewa

Ngamarta.

16.  

Ramawijaya

Pancawati

17.  

Salya

Mandaraka

18.  

Sugriwa

Guwakiskendha

19.  

Suyudana

Ngastina.

20.  

Abiyasa

Ngastina.

21.  

Danaraja

Lokapala

22.  

Dewa Srani

Rancang Ken-cana

23.  

Duryudana

Lokapala.

24.  

Janaka

Manthili.

25.  

Jungkung Mardeya

Paranggubarja.

26.  

Palgunadi

Paranggelung.

27.  

Sentanu

Ngastina.

28.  

Somali

Palebur Gang-sa.

29.  

Suteja

Trajutrisna

 

2.  Bathara lan Kahyangane

·         Bathara Brama ing  Arga Dahana.

·         Bathara Endra ing Endra Loka.

·         Bathara Durga ing Setra Ganda mayit.

·         Bathara Wisnu ing Ariloka.

·         Bathara Kamajaya ing Cakrakembang.

·         Sang Hyang Antaboga ing Sapta Pratala.

·         Sang Hyang Bathara Guru ing Jungring Saloka.

·         Sang Hyang Nagaraja ing Sumur Jalatundha.

·         Sang Hyang Wenang ing Ngandar Andir Bawana.

 

3.  Pandhita lan Pertapane

·         Begawan Anoman ing Kendhali Sada.

·         Begawan Abiyasa ing Saptaarga.

·         Begawan Ciptahening ing Mintaraga.

·         Bathara Padmanaba ing Argasonya.

·         Bathara Sidikwasana ing Andong Sumawi.

·         Pandhita Durna ing Sokalima.

·         Resi Seta ing Sela Prawata.

·         Resi Subali ing Guwakiskendha.

·         Resi Jembawan ing Gandamadana.

·         Resi Bisma ing Talkandha.

 

4. Satriya lan Gamane, Pusakane lan Jimate

·         Abimanyu : Wahyu Cakraningrat; keris Pulanggeni (pemberian Arjuna, ayahnya).

·         Anoman : Kuku Pancanaka, Bayu bajra.

·         Antareja : Sanjata upas,cincin mustika bumi: ambles bumi; Tirta Prawitasari;untuk menghidupkan orang mati diluar kehendak dewa)., Aji Kawastraman, yaitu ajian untuk alih rupa.

·         Arjuna utawa Janaka : Panah Pasopati, Sarotama, Ardhadedali (diberikan kepada Srikandi), keris Pulanggeni (diberikan kepada Abimanyu), keris Kala Nadhah (diberikan kepada Gatutkaca), Aji Sepi angin (pemberian Gandamana), Aji Danurwenda ((pemberian Pendita Durna) panah Sengkali, Cundamanik, Aji Mayabumi, Brahmastra, Brahmasirah (membuat alam cerah), Parjanya astra (alam menjadi gelap), agni astra (panah mengeluarkan api) Busur Gandhewa dari Batara Baruna, Angenyastra, Mergading, terompet karang Dewadatta. Aji ajian Arjuna: Aji Pengasihan, Aji Panglimunan, Aji Sepi Angin, Aji Tunggengmaya, Aji Mundri, Aji Pengasihan, Aji Asmara Cipta, Aji Asmara Tantra, Aji Asmarasedya, Aji Asmaratunda, Aji Asmaragama, Aji Anima, Aji Lqakuna, Aji Prapki, Aji Matimaq/Sempaliputra; Aji Kama Wersita.

·         Anglingdarma : Aji Gineng.

·         Arjuna Sasrabahu : Senjata Cakra, Trisula, Brahalasewu.

·         Aswatama : Cundha manik.

·         Bagaspati : Aji Candrabirawa ( diberikan kepada Salya).

·         Baladewa : Nanggala, gada Alugara.

·         Batara Guru : Senjata Trisula, Aji Kemayan, Cupu Manik Astagina., Kendaraan :Lembu Andini.

·         Batara Indra : Kendaraan :Gajah Aerawata, atau Gajah Erawata.

·         Batara Kala : Kala Nadhah (diberikan Prabu KalaTrembaka) dan Kala Dite(diberikan kepada Prabu Kala Karna) Kala Nadhah dari Prabu Trembaka, raja Pringgadani, kemudian jatuh ketangan Prabu Pandu dan diwariskan pada Arjuna, dan oleh Arjuna diberikan pada Gatutkaca, Kala Dite dari Prabu Kala Karna, jatuh ketangan Adipati Karna.

·         Batara Kamajaya : Aji Kemayan.

·         Batara Surya : Kendaraan :Kereta Jatisurya.

·         Bhisma : Aji Tamengwesi.

·         Bomanarakasura : Pancasona Bumi.

·         Bukbis : Sorot api; (dari kedua matanya keluar sorot api yang bisa membakar orang yang terkena sorot api.

·         Burisrawa : Aji Welut Putih (Belut Putih).

·         Danaraja : Aji Rawerontek (jatuh ketangan Dasamuka).

·         Danurwenda : Aji Bandung Bondowoso,Aji Ungkal Bener dan Blabag Pangantol anto (pemberian kakeknya, Werkudara).

·         Dasamuka : Senjata Candrasa, pedang sokayana, sengkayana atau pedang mentawa,Aji Pancasona, (semula milik Resi Subali), Aji Rawerontek semula milik Prabu Danaraja, gunturgeni.

·         Dewi Gangga (Ibu Bhisma) : Panah Cucuk Dandang, Jungkat Widadari (Sisir Bidadari) bukan sembarang siir, karena bagian pegangannya yang runcing bisa dijadikan patrem atau cundrik sakti.

·         Drestarastra : Aji Kumbala geni, (hampir membakar Werkudara).

·         Dursala : Pangrayangan, Aji Gineng.

·         Dursasana : Keris panjang besar Kyai Barla.

·         Drupada : Kyai Tundungmungsuh.

·         Durna : Cundha manik, Nracabala, Aji Danurwenda.

·         Dwel Geduwel Breh : Jamus Kalimasada (dilarikan Petruk, dan menjadi Raja Ngrancang Kencana, atau versi lain menyebutkan kerajaan Lojitengara).

·         Gandamana : Blabag Pangantol antol dan Aji Bandung Bondowoso ( diberikan kepada Werkudara) aji sepiangin(diberikan kepada Arjuna) kalung robyong Mustakawarih (diberikan pada Punta Dewa), dan aji Bandung Bandawasa.

·         Gatutkaca : Caping Basunanda, Kutang Antakusuma, Aji Brajamusti, aji Brajadenta, Pancabajra, Krincingwesi, Bajinggiring, garuda ngapak, aji Narantaka, terumpah madu kacerna.

·         Indrajit : Nagapasa ada yang menyebut Nagabraja, Wimohanastra, Aji serep Megananda atau aji sirep Begananda.

·         Jayadrata : Gada Rujakbeling, gada Kyai Glenggam, ada yang menyebut Kyai Glinggang.

·         Karna : Keris Kala Dite, panah Kunta Wijayandanu, (versi lain : panah Kunta dan panah Wijayandanu), Aji Kalalupa, Aji Balasrewu. Aji Danurwenda; Kumta senjata panah, versi lain berupa tomba.

·         Kartamarma : senjata limpung.

·         Kresna : Senjata Cakra atau Cakrabaskara, kembang Wijayakusuma, Brahalasewu; Kendaraan: Kereta Jaladara.

·         Kumbakarna : Aji Gedongmengo,Pelak gelak sakethi.

·         Leksmana Widagda : Panah Surawijaya.

·         Menakjingga : Gada wesi kuning, pedang Sengkoyono; semula milik Prabu Kebo Marcuet, setelah Menakjingga tewas, pusaka pusaka tersebut menjadi pusaka Damarwulan.(jatuh ketangan Damarwulan).

·         Nakula : Cupu berisi Tirtamanik (air kehidupan), untuk mengobati, orang sakit (pusaka pemberian Resi Badawanganala).

·         Palgunadi : Cincin (ali ali) Mustika Ampal (jatuh ketangan Arjuna), aji Danurwenda.

·         Permeya : Tunggangan Raja Samodra Barlean : Gajah Hesthitama, membikin kacau Pendita Durna, Karena surakan perajurit Pandawa, mengatakan Aswatama mati, sedangkan pasukan kurawa meneriakkan Hestitama mati.Sedangkan kata hesti, bisa berarti gajah, jadi Hestitama adalah Gajahtama mati, atau bisa berarti estu (betul), jadi Hestitama, artinya Betul, tama mati.

·         Matswapati : Selatimpuru.

·         Pretiwanggana : Pusaka panah Nracabala.

·         Punta Dewa : Jamus Kalimasada, songsong Tunggulnaga dan tombak Karawelang.

·         Ramawijaya : Panah Guwawijaya, ada yang menyebut panah Gunawijaya.

·         Rama Bargawa : Pusaka Kapak Duwung, panah Barga Astra, yang menewaskan Arjuna Sasrabahu.

·         Salya : Aji Candrabirawa.

·         Sarpakenaka : Kuku Pancanaka.

·         Sasikirana : Gada Lukitasari dan tombak Kyai Wilugarba (pemberian kakeknya, Werkudara).

·         Seta : Aji Narantaka (diberikan kepada Gatutkaca), gada Pecatnyawa; gada Lukitasari (diberikan Werkudara).

·         Setyaki : Gada Wesi kuning.

·         Sosrowindu : Kemlandingan putih.

·         Srikandi : Panah Ardadedhali (pemberian Arjuna,suaminya).

·         Subali : Aji Pancasona, ada yang menyebut Aji Pancasonya jatuh ketangan Dasamuka.

·         Suyudana : Kulit keras, tidak mempan senjata, karena sinar cahaya dari mata ibunya.

·         Sumantri : Senjata Cakra.

·         Sengkuni : Kulit keras, tidak mempan segala senjata, karena mandi lenga tala.

·         Wibisana : Panah Indrasta yang mengembalikan wujud Indrajid, kembali menjadi mega.

·        Werkudara : Gada Rujakpala, gada Lukitasari, gada Lambitamuda, aji Blabag pangantol antol, aji dan Aji Bandung Bondowoso, Bayubajra; Air Prawitasari.

 

XI/2 TEKS EKSPOSISI BAB SENI PERTUNJUKKAN JAWA

1.       Purwakanthi Purwa tegese wiwitan, kanthi tegese gandheng. Purwakanthi yaiku runtute swara ing ukara, wanda utawa tembung kang ...