PITUDUH LAN WEWALER XII/2

PITUDUH LAN WEWALER

PITUDUH (Bimbingan)

"Pangeran nitahake sira iku lantaran biyungira, mula kudu ngurmati biyungira"
bahwa kita (manusia) itu diciptakan melalui seorang Ibu, oleh karena itu kita harus menghormati Ibu

"Sakbegja-begjane kang lali, luwih begja kang eling klawan waspada"

bahwa se untung-untungnya orang yang lupa, masih lebih untung orang yang selalu ingat dan waspada

"Sing sapa ora gelem gawe becik marang liyan, aja sira ngarep-arep yen bakal oleh pitulungan ing liyan"

bahwa barangsiapa yang enggan berbuat baik, jangan berharap akan mendapat pertolongan dalam perkara yang lain

"Rumangsa melu handarbeni. Wajib melu hanggondheli. Mulat sarira hangrasa wani"
merasa ikut memiliki, wajib ikut mempertahankan (bertanggung jawab), dan berani memawas diri *pituduh iki didadekne semboyan Pangeran Mangkunegara III

"Enoma, bagusa, isih darah lan warasa kae yen kapinteran ora duwe, kucem raine, tanpa cahya, ora beda karo kembang randhu alas kang abang branang ora wangi ora barang"


 
WEWALER (Larangan)

Aja sira deksura, ngaku luwih pinter tinimbang sejene

Aja seneng yen den alem, aja sengit yen den cacat

Aja gawe seriking atining liyan

Aja ngece wong ora duwe

Aja pisan nacat ing liyan, ora ana wong kang ora cacat

Aja lali piwulang kang becik

Kapethik saka : Buku BUTIR-BUTIR BUDAYA JAWA

 

1.  Wewaler Lelungan Setu Paing

Kacarita nalika semana sinuwun prabu ing Pengging tindak menyang wewangkon kabupaten Banyumas. Nalika semana kabupaten Banyumas isih dumunung ana ing Wirasaba, lan Bupatine Raden Tumenggung Rahutomo.Bupati Wirasaba(Banyumas) kagungan putri kang ayu rupane asmane Raden Rara Sukatinah. Sajatine mono Raden Rara Sukartinah wis nate dadi mantune Demang Toyareka, ananging durung nganti atut, durung nganti kelakon sare bareng karo kakunge awit pancen ora seneng. Raden Rara Sukartinah resmi dadi randha nanging sanajan randha nanging randha kembang. Senajan wis randha nanging isih suci marga durung nate kembul (becik). Dhek semana Raden Rara Sukartinah lagi mekar – mekare ibarat kembang, mula akeh para remaja kang padha kasmaran.

kacarita ingkang Sinuwun prabu ing Pengging nalika tindak nitih persa ing Wirasaba, nalika lenggah ana ing pendhapa kabupaten, kang leladi unjukan lan dhaharan kagem sinuwun iku Raden Rara Sukartinah. Sinuwun mersani Raden Rara Sukartinah, banjur tumungkul marga lingsem.

 

Inggaling carita ingkang sinuwun sakrampunge ngaso sawatara ana ing pendhapa kabupaten, nuli banjur pamitan kundur kanthi kadherekake Bupati Wirasaba tekan ngajengan pendhapa. Ing kana sinuwun dhawuh marang Raden Tumenggung Rahutomo supaya sowan menyang marang Pengging, lan aja lali putrine kudu diajak.
Temenan, kira – kara samadya Candra kundure sinuwun saka Wirasaba Raden Tumenggung Rahutama lan putrine dijak sowan menyang ing Pengging. Cekake bareng tindakke Raden Tumenggung Rahutama ing Pengging terus nancang jarane ana ing wit wringin cedhak alun – alun. Sabanjure Raden Tumenggung Rahutama lan putrine banjur ngadhep sowan sinuwun prabu ana ing pendhapa lan ditampa kanthi becik.

Maratuwane Raden Rara Sukartinah, Ki Demang Toyareka ngerti menawa ingkang Sinuwun ngersakake tilas mantune, atine Ki Demang panas, lan kepingin males gawe wirang supaya anak mantune ora sida kelakon dadi garwane Sinuwun.
Mula ki demang inggal nututi lakune Bupati Wirasaba lan mantune, lan bareng wis tekan ing alun – alun pengging Ki Demang banjur leren, sesinggidan ngenteni Bupati Wirasaba metu saka keraton Pengging. Cekake ki Demang nunggu besane metu karo nata atine mengko menawa ngadhep Sinuwun.

Raden Tumenggung Rahutama ngadhep Sinuwun. Sinuwun tresna karo putrine Bupati Wirasaba lan karsa kapundhut garwa ampil (selir). Raden Tumenggung Rahutama mung matur ndherek karsanipu sinuwun. Mula bareng wis cetha apa kang dikersakake dening sinuwun bupati wirasaba banjur nyuwun pamit medal pasialan. Dene putrine Raden Rara Sukartinah katinggal keri ana ing kearton Pengging. Marga putri dikersakake dados garwa ampil (selir).

 

Kacarita Ki Demang Toyareka bareng ngerti menawa Raden Tumenggung Rahutama wis metu saka kraton, Ki Demang inggal ngadhep Sinuwun, lan matur menawa Raden Rara Sukartinah kuwi sejatine wis ora prawan lan wis randha marga tilas mantune Ki Demang Toyareka. Sinuwun bareng midhanget ature Ki Demang sakala banjur duka yayah sinipi, lan tanpa dipenggalih luwih dhisik banjur utusan salah sawijining tumenggung kinen ngoyak lakune Bupati Wirasaba, lan yen wis ketututan inggal perjayanen. Amarga saru ing ngatase anake wis randha kok di aturake menyang ngersane Sinuwun.

Ananging bareng wis utusan tumenggung kinemerjaya Raden Tumenggung Rahutama, sinuwun dhawuh marang garwa permaisuri supaya niti persa kahanane Raden Rara Sukartinah, apa bener wis randha apa pancen isih prawan suci. Jebule Raden Rara Sukartinah isih suci marga durung nate sare kumpul karo kakunge.
Sinuwun bareng midhanget ature garwa permaisuri kedhuwung panggalihe, inggal utusan tumenggung sijine supaya nututi tumeggung kang diutus luwih dhisik supaya anggone meraya Bupati Wirasaba diurungake. Mula lakune tumenggung utusan kang kaping pindho anggone nitih kuda di rikatake supaya inggal bisa nututi utusan kang dhisik.

Bareng utusan kaping pindho wis meh bisa nututi playune jaran digetakake meneh supaya bisa nututi. Wektu samono Raden Tumenggung Rahutama Bupati Wirasaba lagi ngaso ana ing pesanggrahan bale malang kang ana ing desa Bener Lowano kabupaten Purworejo. Ing kana bupati eirasaba sapendhereke lagi padha dhahar kanthi lawuhe iwak banyak, lan dinane wektu iku kebener dina sabtu pahing. Utusan tumenggung kang dhisik kang kautus merjaya Bupati Wirasaba nalika diceluk dening utusan mburine kanthi tangane menehi isarat supaya di urungake nanging panampane dikira cepet – cepet diperjaya, mula bareng tekan pasanggrahan weruh kudha di cancang pirang – pirang pandhugane mesti Bupati Wirasaba ana kene. Temenan, baeng utusan kang sepisan lumebu, ngerti menawa Bupati Wirasaba lagi dhahar, mula di tubles saka mburi, kang wusanane tiba karo sesambat. Nanging utusan kaping pindho uga inggal lumebu lan kaget bareng ngerti menawa Bupati Wirasaba wis adus getih marga kecubles nganggo keris saka mburi. Mula utusan kang keri banjur maido marang utusan kang dhisik, utusan kang dhisik uga ora gelem disalahake marga weruh tangane utusan kang keri kumlawe diarani kon cepet.

Wektu iku Raden Tumenggung Rahutama isih bisa ngendika mula sadurunge seda isih bisa paring wewaler marang putra wayah, sarta menging utusan supaya aja padha paido – paidonan, amarga kabeh ora salah lan kabeh ngemban dhawuhe gusti. Raden Tumenggung Rahutama uga paring wawelar marang putra wayah yokuwi kabeh anak putuku tedah banyumas poma dipoma aja nganti lelungan dina septu pahing, kejaba iku ora kena gawe omah awujud bale malang, ora kena dhahar iwakbanyak, ora kena nunggang jaran dhawuk pancal panggung lanora kena nganggo jarit parang rusak barong. Sapa sing nerak wawelar kasebut bakal nemoni apes. Barang wis rampung paring piweling banjur seda. Mayite digawa bali ing wirasaba lan disareake ing pasareyan gumalem. Utusan loro mau banjur mulih. Dene raden rara sukartinah banjur sida dadi garwane sinuwun. Lan paweling iku nganti saiki isih dipecaya karo masyarakat kono.

 

2.    Wewaler Nglangkahi Gamelan

Nalika wonten kanca ingkang taken, “Kenapa tidak boleh melangkahi gamelan?” radi ewuh anggenkula badhe wangsulan. Awit, tamtunipun panjenengan sedaya inggih sampun sami priksa bilih kaprahipun para sepuh rumiyin menawi paring pitedah menika asring mawi cara ingkang boten wantah. Kalebet nalika kula piyambak nampi wanti-wanti saking simbah menggah awisan nglangkahi gamelan. Simbah namung ngendika, “Ora ilok!” nalika kulasuwuni priksa menapa sebabipun dene ngantos boten dipunkeparengaken nglangkahi gamelan.

 

Ing wekdal candhakipun, nalika kepanggih kaliyan kanca ingkang kula-anggep langkung mangretos bab kabudayan, pitakenan “Kenging menapa boten dipunkeparengaken nglangkahi gamelan?” menika gantos kula suwunaken priksa dhateng piyambakipun. Sareng nampi pitakenan kula kala wau, jebul piyambakipun boten mbetahaken wekdal kangge bingung kados dene kula nalika nampi pitakenan ingkang sami. “Yen dudu awake dhewe sing ngeman, ngopeni, lan ngajeni, njur sapa sing arep gelem ngrumat gamelan?” mekaten wangsulanipun.
Samenika sampun radi entheng. Liripun, sampun wonten pancadan kangge suka wangsulan dhumateng sok-sintena ingkang taken bab wewaler ingkang karembag ing nginggil. Menawi dipun-nalar, mila inggih leres. Sinten ingkang badhe saguh nguri-uri menawi sanes panjenengan lan kula? Sinaosa namung sa-nglangkahi, menika sampun saged kagolong tumindak ingkang nedahaken dhumateng akathah, bilih panjenengan lan kula tetela sampun boten eman dhateng bandha gadhahanipun piyambak.
Mangka, kaprahipun, panjenengan lan kula menika asring nesu, gela, mangkel, kepara ngundamana, nalika wonten tiyang ingkang kumawantun nyenggol barang ingkang sanes gadhahanipun. Tuladhanipun, nembe pacaran, dereng dados semahipun kemawon, menawi dipunlirik tiyang sanes, kepeksa mencak-mencak, menapa malih menawi dipunjawil. Boten klentu menawi wonten unen-unen “sadumuk bathuk sanyari bumi”.

Dados, menawi saking nalar-kula, wewaler bab nglangkahi gamelan menika boten jalaran menawi dipunterak, lajeng badhe murugaken sesakit utawi kadhawahan walat/bebendu. Nanging, langkung nandhesaken bilih tatakrama menika boten cekap dipunwucalaken mawi cara lesan.

Mucal tatakrama menika inggih kedah mawi tuladha ingkang awujud tumindak. Sampun ngantos namung saged prentah supados sedaya tiyang menika nggadhahi tatakrama. Ugi sampun ngantos namung purun nglepataken asanes ingkang boten gadhah tatakrama. Nanging, inggih kedah saged suka tuladha, kados pundi caranipun ngajeni dhiri-pribadi.

 

3.  Budaya Gugon Tuhon wonten ing Masarakat Jawi

Gugon tuhon menika salah satunggaling kabudayan jawi ingkang awujud pitutur luhur. Pitutur menika boten namung awujud ujaran utawi panyaruwe mawi lisan, nanging aged awujud menapa kemawon. Wonten ing gugon tuhon kathah ingkang awujud pitutur para tiyang sepuh dhumateng putranipun. Wonten ing gugon tuhon yaiku kapercayan wong jawa marang sawenehing bab utawa prakara kang ora tinemu nalar.
Tumrape wong jawa kang percaya utawa ngandel tansah duwe rasa was sumelang menawa ora bisa nyranani utawa nyembadani prakara kang dianggep mbebayani iku. Kathah ingkang nggadhahi pamanggih ingkang beda babagan gugon tuhon, amargi gugon tuhon kemawon wujudipun warni-warni.

Jinising gugon tuhon ugi boten namung setunggal. Wujuding gugon tuhon saged awujud tembang, parikan, geguritan, ugi pitutur- punapa kemawon. Wonten ing masyarakat jawa nyawisaken bilih Etika dipundadosaken salag satunggaling tonggak menawi tiyang jawi saged dipunwastani wong jawa ingkang satuhu utawi tenan wong jawa. Ingkang dados tandha bilih wong jawa mangertosi punapa babagan etika jawa. Wujud etika menika salah satunggaling kabudayan ingkang sampun dipunajaraken dhumateng anak putu. Ingkang dipunparingaken dhumateng anak putu mawi cara punapa kemawon. Saged awujud cerita, peninggalan, tembang, lsp. salah satunggaling wujud kabudayan kagem paring wulangan babagan etika jawa awujud gugon tuhon.

Gugon tuhon, utawi ingkang asring dipunsebat pamali, salah satunggaling budaya wewarah dhumateng tiyang jawi. Gugon tuhon menika saged kagem ajaran saking tiyang sepuh dhumateng putranipun, utawi para guru dhumaten muridipun. gugon tuhon menika awujud pitutur ingkang boten pantes menawi dipunlakoni wonten ing gesang bebrayan, ugi saged dadosaken cilaka dhumateng sinten kemawon ingkang glanggar wewarah saking pitutur gugon tuhon menika. Awit saking menika para putra kedah nyingkiri punapa ingkang sampun diparingaken wonten ing gugon tuhon menika, meski kadang ugi boten saged dipun-nalar pikiran kita.

Gugon tuhon utawi wewarah menika kathah ingkang dipunparingaken dhumateng para putra mawi langsung lisan utawi pitutur kemawon, utawi saged awujud cerita, legenda, tembang, ugi punapa kemawon. Kathah cariyos ingkang mratelakaken babagan gugon tuhon. biasane gugon tuhon menika ingkang wonten ing cariyos bakal bakal dipatuhi dening masyarakat. Meskipun kathah cariyong utawi pitutur ingkang boten masuk akal pikiran kita. Nanging menika salah satunggaling wujud kearifan lokal ingkang kedah dipunlestarekaken.

Dene tembung Gugon tuhon asale saka tembung ‘Gugu’ dene Tuhon asale saka tembung ”Tuhu’. Bilih gugon tuhon menika kedah disingkiri kathi satuhu. Sinten kemawon ingkang boten sarujuk kaliyan wewarah menika saged nemu kacilakan. Katha sanged gugon tuhon wonting ing masyarakat jawi menika ingkang gunanipun kagem caos pitutur babagan etika tiyang jawi wonting ing gesang bebrayan.

Gugon Tuhon dibedakke dadi 3 perangan, yaiku Gugon Tuhon Salugu, Gugon Tuhon Isi Wasita Sinandi, lan Gugon Tuhon Klebu Wewaler.

1. Gugon Tuhon Salugu

Bocah / kang dadi paragane bethara kala. Manut dedongengan yaiku bocah sukerta.

Manut kapercayan bisane waluya lan lestari uripe. Kudu diruwat saran ditanggapake wayang lakon “Amurwa Kala”.

 

Ingkang kalebet bocah sukreta inggih punika:

·         Bocah Ontang-anting : putranipun namung satunggal, priya.

·         Bocah unting-unting : putranipun namung satunggal, putri.

·         Bocah kedhana-kedhini : putra kalih, ingkang sepuh priya lajeng ingkang enem putri.

·         Bocah kembang sepasang : putra kalih putri sadaya.

·         Bocah Uger-uger lawang : putra kalih priya sadaya.

·         Bocah pancuran kapit sendhang : putra tiga, putri priya putri.

·         Bocah Sendhang kapit pancuran : putra tiga, priya putri priya.

 

2. Gugon Tuhon Isi Wasita Sinandi          

Pitutur kang ora dilairake kanthi melok / dikandhakake kanthi semestine. Sing akeh-akeh nganggo tembung ora ilok, kang setemene ora becik.

Tuladha gugon tuhon isi wasita sinandi:

-       Aja ngidoni sumur, mundhak suwing lambene. Tegese idu kang tumiba ing sumur bisa njalari regede banyu, luwih-luwih idune wong kang duwe lelara nular.

-       Aja nglungguhi bantal, mundhak wudunen. Bantal kuwi ganjel sirah, upama digawe ganjel bo**ng mesthi bae saru utawa ora becik.

3. Gugon Tuhon Kalebu Wewaler

Yaiku kalebu wewaler saka sabdane utawa pangandikane leluhur / wong kang dadi bakal ing babagan iku.

Tuladha: Wong ing Banyumas ora kena lelungan dina Setu Paing. Wong-wong ing Banyumas manggih cilaka nalika tindakan ing dina Setu Paing.

 

Wonten kathah wujudipun gugon tuhon, salah satunggaling awujud cariyos  gugon tuhon masyarakat ingkang boten pareng tindakan mawi dinten Setu paing. Gugon tuhon menika saking Adipati banyumas ingkang kalah wonten ing perang pajang ing dinten Setu Pahing. Wonten ing trdaisi jawa bilih sedanipun leluhur menika dados dinten sangaran utawi kedah dipunsingkiri kagem ngawontenaken hajat punapa kemawon. Bilih sakderengipun Adipati Banyumas seda, penjenenganipun paring wewaler yaiku: Ora kena lunga ing dina Setu Pahing, Ora kena mangan daging banyak (angsa). Wewaler menika salah satunggaling gugon tuhon ingkang digugu dening masyarakat Banyumas ngantos dinten punika.