NULIS LAN MACA GURIT

  

4.      NULIS TEKS GEGURITAN

1. Ngematake barang lan kahanan sing disawang utawa ndhudhah pengangen sing arep ditulis.
2. Milih tema sing gumathok, banjur diterusake nulis irah-irahan.
3. Mekarake dadi cerita.
4. Ngrakit ukara urut saka dhuwur terus mudhun, sagatra utawa salarik saukara cekak.
5. Ukara tembung sing dirasa utawa dianggep durung trep bausastrane lan basane diowahi utawa diganti tembung-tembung kang duweni teges luwih manteb, luwih apik, luwih imajinatif
6. Bisa nggunakake lelewaning basa, pepindhah, dasanama, saengga ngasilake crita sing cekak aos, pas, lan duwe kaendahan swasana.

 

5.    MACA GEGURITAN

Geguritan kuwi luwih bisa dirasakake minangka asiling kasusastran kang nyenengake nalikane diwaca lan dirungokake. Supaya sing maca lan sing grungokake padha-padha bisa ngrasakke kaendahaning geguritan, prelu digatekake aspek-aspek nalika maca geguritan. Yen kekarone nggatekake aspek-aspek mau dak kira sing maca bisa maca kanthi becik, lan sing ngrungokake bisa ngrasakake kaendahane geguritan.

 

 

 

Aspek-aspek kang perlu digatekake nalika maca geguritan yaiku;

1. Penghayatan

       Penghayatan bisa uga diarani nunggal sajiwa, sajiwa antarane sing maca lan sing diwaca. Tegese sajiwa (sehati) antarane pamaca lan geguritane.

Supaya bisa nunggal sajiwa (menghayati), pamaca kudu ngerti apa kang diwaca. Supaya ngerti, sadurunge diwaca ana ing sangareping wong liya, pamaca kudu mca wola-wali dhisik, yen perlu nganti apal.

       Kanggo niteni apa pamaca wis nunggal sajiwa karo geguritan sing wis diwaca, bisa katitik saka:

a. andheg

andheg sajroning maca geguritan kuwi ora mung kanggo unjal ambegan, nanging luwih saka kuwi. Lumntar andheg kang bener, sing ngrungokake urawa sing nonton dadi luwih gampang anggone memahami geguritan kang diwaca. Lumantar andheg uga, larik-larik geguritan bisa tekan ing pngrungone audiens kanthi sistematis.

b. endhek dhuwure swara (nada)

bab wigati kang prelu digatekake yaiku intonasi lan aksentuasi.

Intonasi gegayutan karo tekanan nadha, tekanan tempo, lan tekanan dinamik.

Aksentusi gegayutan karo mungguh ngendi saka perangan geguritan kang kudu entuk penekanan.

c. ekspresi

ekspresi iku gegayutan karo kang bisa ditonton, gampange; ekspresi iku sing katon saka raine sing maca. Mangka temen ekspresi iku ora ngemungake ing rai wae, nanging uga saranduning awak. Nanging upama ditlesih meneh, endi saka perangane awak kang wigati dhewe tumrap ekspresi? Wangsulane; mripat ! apa sebabe mripat? Mripat prasasat kuncine ekspresi.

d. lancar orane anggone maca

wong kang wis nungga sajiwa karo geguritan kang diwac, mesthi bakal lancar anggone maca, yen durung lancar, ateges durung bisa  nunggal sajiwa.

 

 

2. Vokal

       Ana rong perkara kang kalebu aspek vokal, yaiku;

a. cethaning pangucap

saben aksara, tembung utawa ukara kudu diwaca kanthi cetha utawa wijang. Luwih-luwih yen ngucapake da lan dha, ta lan tha. Apameneh e (taling) lan e (pepet) kudu dibedakake kanthi permati.

b. daya kekuwatane maca

yaiku kepriye kang maca bisa njaga staminane wiwit maca wiwitan nganti tumeka pungkasane tembung. Kekuwatane ora kurang sanadyan teks sing diwaca iku dawa. Aja nganti buri-buri kentekan swara utawa kurang intensitase.

 

3. Penampilan

    Kang prelu digatekake ana ing aspek penampian yaiku;

a. teknik muncul

yaiku cara kang dipilih dening pamaca geguritan nalika muncul sepisanan. Saka ngendi  muncule, kepriye muncule, lan kaya ngapa nalika muncul sepisanan.

b. blocking

blocking kuwi gegayutan karo munggah kepriye mapanake awak nalika maca, kepriye anggone ngadhepi pamirsa. Lan sing prelu digatekake yaiku, aja nganti ngungkuri pamirsa.

c. obahing raga

obahing awak mesthi kudu selaras karo jiwane geguritan, mula obahing awak kuwi bisa muncul dhewe minangka akibat saka nunggal sajiwane sing maca lan geguritane.

d. sandhang panganggo

    sandhang panganggo pamaca kudu diselarasake karo jiwane geguritan kang diwaca.

 

Tuladha:

Donga Bocah Piatu

                           Dening: Turiyo Ragil Putro

Gusti, durung kober dakrukti jisime ibu Sing mati kaliren ing pinggir dalan
Mati kaku merga ngrungkebi sesantine tembang kamakmuran
“Iki jaman mardika.
Pembangunan ginelar kanggo kamulyan para kawula” (nanging apa urip cukup wareg mangan sesorah Sedheng para peprimjen isih pating slarah)

Gusti, upama aku entuk blaka
Wiwit wingi weteng iki durung klebon sega
Senajan ujaring kandha kita iki wis mardika
Pembangunan dadi progam kapisan, kamakuran
Janji manis saka kabeh pengendhali lis pemerintahan
“nanging apa cukup manungsa mung urip karo janji
Sedheng kacintrakan tansah mbujung urip iki?”  

Gusti, najan wis dakgawa kabeh sanggan panandhang
Menyang endi kudu nglabuhake kasurange nasib
Kamakmuran iki panggah angel diranggeh
Sagagang kembang cempaka uga wis kadhung alum
Sadurunge kober daksawurake ing makame ibu Sing dadi kurban atas nasib sapait rempelu

Ambal Kebumen, Nopember 1993 (Djaka Lodang, No. 21 – tgl. 22 Oktober 2003)  

BALADA ARYA PENANGSANG

Dening : Poer Adhie Prawoto

 

Iki Arya Penangsang

Adipati ing tlatah Jipang

Wiwit bayi wis tininggal bapa Keli ing bengawan katula-tula

Tujune, ah, tujune

Kesangsang ing bengawan tinulung Njeng Sunan

Binopong pinondhong Ki Jafar Sidik

Ginulang wewarah kyai kesdik

Iki Arya Penangsang

Iki panguwasa tlatah Jipang

Gempung atine awit apus krama culika Linengser rikala srasehan duk samana

“He, Jaka Tingkir ya Hadiwijaya

Dhampar kraton kok rebut agawe cuwa Pidak padarakan sing kesinungan beja

Prajurit andhahan dupeh dadi mantune nata”

“Suthik Arya Penangsang maraseba

Apa maneh asok bulu bekti rajabrana

Suthik Arya Penangsang andheku amarikelu

Repepeh-repepeh nyembah ratu!”

Ya ing kana ta wau sang Arya prakosa

Ambalela mbondhan tanpa ratu

Mukti wibawa ing bumi Jipang Sinubya sinembah kawula tuhu

Tan sranta Njeng Sultan Pajang

Angrekadaya amrih sang Arya mendha

Nanging prajanjen datan tinampi

Wis kadhung gempung iki lumere ati

Arya Penangsang angrekadaya

Nyebar telik sandi mrih Hadiwijaya pralaya

Jafar Sidik ya Njeng Sunan Kudus angrantam Tumindak nlisir emban cindhe emban siladan

Keris Setan Kober pusaka piyandel

Gagak Rimang titihan bisa diendel

Iki dhadhaku Hadiwijaya

Pidak padarakan amurang tata

Kobar perang lumawan padha kadang

Rangga Mataun sung pitutur mawanti-wanti

Eyang Nawangdipura Kyai Balun sekti Wohing kamenangan bisa dianti

“Aja kebranang jebeng Penangsang

Apesmu yen Bengawan Sore wis kok-trajang

Aglis mangkata perang

Jer sliramu tinitah lanang!”

Layang panantang amangsi abang

Ajur jinuwing wani

Sutawijaya rak lagi bocah wingi Nantang wani Penangsang sekti!

“Ayo, aja nyoba-nyoba mring wak mami

Undangen mrene sing gerang kuwi

Iki putra Jipang sura sekti

Mlumpata wetan bengawan yen nyata wani!”

Prajurit Pajang surak agliyak-gliyak

Andumuk Penangsang jirih pedhang

Prajurit pajang alok bengok-bengok

Penangsang luwih becik dadi wedok

Mak brabat sang Arya nyengklak turangga

Gagak Rimang tinitihan mlumba menjila

Ngerti apa karepe bendara

Ngerti apa kang bakal tumeka

Gagak Rimang ambrengingeh gemang nyabrang

Sineblak mlumba nggedrug bantala

Kobar dhadhane Arya Penangsang

Winadanan wedok aluwung pralaya

 

(kapethik lan kaedhit saperlune kanggo kaperluan lomba saka Cakra Manggilingan, 

Antologi Geguritan lan Cerkak FESTIVAL KESENIAN YOGYAKARTA V 1993)